چندوقت پیش با یکی از دوستان درباره اینکه میشه انسان و رفتارهاشو در قالب نظریه سیستم ها مورد بررسی قرار داد، صحبت می کردیم، مواجهه من با صحبت اون دوست، من رو به ایده زیر که به نظرخودم به خوبی مشکلات پیش رو در فهم اسلام و سازگاری اون با مقتضیات عصر مدرن رو گره گشایی می کنه، رسوند. از این بابت ازش متشکرم!
در مواجهه با اسلام، در دو سوی به ظاهر از هم دور، دو دسته هستند که یکی از آنها معتقد است که اسلام دیگر پاسخگوی نیازهای بشر امروز نیست و احکام آن دوای درد عرب های عصر جاهلیت بوده است و در سوی دیگر و دسته دیگر این اعتقاد وجود دارد که احکام اسلامی نه تنها پاسخگوی مشکلات عصر نزول بوده است، بلکه این احکام برای حل تمامی مسایل حال و آینده کافی است.
این دو دیدگاه به ظاهر از هم دور، از آنجا محل اشکال هستند که هردو اسلام را به مانند یک برنامه می بینند و نه یک برنامه ریز، یا به تعبیر دیگر آن را تنها یک پاسخ می دانند و نه یک سیستم. و این پاسخ را نیز برای تمام زمانها یکتا فرض می کنند.
اسلام یک سیستم است و آنچه ما در دست داریم، پاسخ این سیستم به یک ورودی است و این ورودی شرایط و مقتضیات عصر نزول است. این پاسخ، قرآن و احادیث صحیح است.
سوال اساسی این است که آیا می توان این سیستم را با بررسی ورودی و خروجی اش، بیرون کشید!؟ و یا اینکه آیا می توان پاسخ این سیستم به ورودی دیگر(عصر مدرن) را یافت!؟ و پرسش هایی از این دست...
پیش از پاسخ به این پرسش ها،می باید نکاتی را یادآور شد:
در نظریه سیستم ها، با داشتن پاسخ ضربه یک سیستم خطی، می توان پاسخ آن سیستم را به هر ورودی دلخواه دیگر به دست آورد.
پاسخ ضربه یک سیستم، پاسخی است که آن سیستم به ورودی ضربه از خود نشان می دهد.
شاید تابع ضربه را در بعد اجتماعی، بتوان با شرایطی سخت و ناگهانی که مثلا برای یک فرد یا جامعه پیش می آید و تمامی ظرفیت های وجودی آن فرد یا جامعه را بروز می دهد، مدل کرد.
درواقع علت انتخاب مکان و زمان نزول را می توان در نکته آخر که در بالا اشاره شد، مستتر دانست، یعنی آنکه اسلام بایستی در جامعه ای مانند عربستان جاهلی ارایه می شد تا با بروز تمامی ظرفیت های خود این امکان را بوجود می آورد که در شرایطی دیگر(مثلا مدرنیته) بتوان با بررسی ورودی ضربه(شرایط زمانی و مکانی عصر نزول) و پاسخ ضربه سیستم(قرآن و احادیث صحیح)، پاسخ و برنامه جدید را یافت.
معنای جاودانی بودن اسلام چیزی جز همان سیستم بودن آن نیست. اسلام به عنوان یک سیستم، جاودانه و تغییرناپذیر با زمان است، اما می تواند و باید ورودی و پاسخ های متغیر داشته باشد.
* دور از ذهن نیست که بر نظریه ای که دادم، اشکالاتی وارد باشد. واقعیت آن است که فرصت زیادی برای بسط و پرورش آن نداشتم. این امید را دارم که با همفکری دوستان این بسط، میسر شود.